Çocukla kişisel ilişki kararı, anne veya babaya ayrılacak günlerin takvime yazılmasından daha geniş bir düzenleme gerektirir. Çocuğun diğer ebeveyniyle bağını sürdürebileceği, günlük yaşamını bozmayacak ve güvenliğini koruyacak bir ilişki kurulmalıdır. Görüşmenin sıklığı, süresi, yatılı olup olmayacağı ve tatillerin paylaşımı bu amaca hizmet ettiği ölçüde uygun kabul edilebilir.
Her aileye aynı hafta sonlarını veren bir takvim, farklı yaş ve yaşam koşullarını karşılamayabilir. Aynı şehirde yaşayan okul çağındaki çocuk için elverişli olan düzen, uzun yolculuk yapmak zorunda kalan küçük çocukta yorucu olabilir. Talep edilen görüşme biçiminin çocuğun gerçek hayatıyla nasıl bağdaşacağı gösterilmelidir.
Görüşme Düzeninin Çıkış Noktası Çocuğun Hayatıdır
Türk Medeni Kanunu’nun 323. maddesi, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla anne ve babanın uygun kişisel ilişki kurulmasını istemesine imkan tanır. Bu hak, velayet kararının hangi ebeveyn lehine verildiğinden bağımsız olarak önem taşır. Çocuğun günlük bakımını üstlenmeyen ebeveynle bağının korunması, onun aile yaşamının bir parçasıdır.
Uygunluk değerlendirmesi yalnız yetişkinlerin çalışma saatleriyle yapılamaz. Çocuğun uykusu, eğitimi, sağlık gereksinimleri, sosyal hayatı ve bakım alışkanlıkları dikkate alınmalıdır. Ebeveynlerin zamanı elbette önemlidir, ancak bütün yükün çocuğun düzenini değiştirmesiyle karşılanması dengeli bir çözüm oluşturmaz. Kurulacak ilişkinin sürdürülebilir olması, kararın kağıt üzerinde geniş görünmesinden daha değerlidir.
Görüşme hakkı, boşanmadaki kusur karşılığında verilen ödül veya ceza olarak kullanılamaz. Evlilikte yaşanan bir davranış çocuğun güvenliğini veya ebeveynlik ilişkisini etkiliyorsa araştırılır. Bunun dışındaki eşler arası anlaşmazlıkların doğrudan görüşme süresine çevrilmesi, kişisel ilişkinin amacını değiştirir. Değerlendirme çocuğa yönelen somut etkiyi açıklamalıdır.
Nafakanın ödenmemesi de diğer ebeveynin görüşmesini kendiliğinden durdurma yetkisi vermez. Ödeme yükümlülüğü ve çocukla bağ kurma hakkı farklı hukuki yollara tabidir. Benzer biçimde görüşmelerin aksaması, nafaka yükümlülüğünün tek taraflı olarak askıya alınmasına dayanak olamaz. Çocuğun ihtiyaçları, yetişkinler arasındaki karşılıklı yaptırım anlayışına bırakılmamalıdır.
Yaş ve Bakım Düzeni Görüşmenin Süresini Değiştirir
Küçük çocukta mevcut bakım ilişkisi ve günlük alışkanlıklar ayrıntılı incelenir. Beslenme, uyku, sağlık takibi ve diğer ebeveynle önceden kurulmuş bağ, görüşmenin biçimini etkiler. Çocuğun yaşı için soyut bir yatılı kalma yasağı veya zorunluluğu üretmek yerine, bakımın görüşme süresince nasıl karşılanacağı değerlendirilmelidir.
Diğer ebeveynle uzun süredir görüşmeyen bir çocuğun birden uzun süre yatılı bırakılması ile düzenli biçimde bakım aldığı ebeveynin yanında kalması aynı deneyim değildir. İlkinde ilişkinin aşamalı kurulması düşünülebilir. İkincisinde önceki bakım düzeni, ilişkinin güvenli biçimde devamını destekleyen önemli bir veridir. Değişikliğin büyüklüğü çocuğun uyum kapasitesiyle karşılaştırılmalıdır.
Okula başlayan çocuk için hafta içi ve hafta sonu ayrımı belirginleşir. Ödev, sınav, kurs ve dinlenme zamanları görüşme kararını etkiler, fakat her etkinliğin görüşmeye engel olarak sunulması da ilişkiyi fiilen ortadan kaldırabilir. Programın gerçek yoğunluğu araştırılmalı ve çocuğun her iki ebeveyniyle zaman geçirebilmesine elveren bir denge kurulmalıdır.
Ergenlik döneminde arkadaşlıklar ve kişisel zaman ihtiyacı daha görünür hale gelir. Yıllar önce küçük çocuk için verilmiş kararın aynı ayrıntılarla sürdürülmesi her zaman uygun olmayabilir. Ebeveynle bağın korunması ile çocuğun giderek gelişen bağımsızlığı birlikte gözetilir. Çocuğun görüşmeye ilişkin düşüncesi bu yaşlarda özellikle dikkatle alınmalıdır.
Sağlık Gereksinimlerinin Somutlaştırılması
Düzenli ilaç, tedavi veya özel bakım gerektiren sağlık durumu varsa yalnız hastalık adını belirtmek yeterli değildir. Görüşme gününde hangi bakımın gerektiği, yolculuğun etkisi ve diğer ebeveynin bu ihtiyacı karşılayıp karşılayamayacağı açıklanmalıdır. Sağlık belgesinin değerlendirilmesi, kişisel ilişkinin tamamen kesilmesi ile uygun koşullarla sürdürülmesi arasındaki seçimi aydınlatabilir.
Engellilik veya kronik hastalık çocuğun aile bağlarından uzak tutulmasına otomatik gerekçe yapılamaz. Uygun mekan, ulaşım, bakım bilgisi ve gerekli destek sağlanabiliyorsa görüşmenin biçimi bunlara göre düzenlenebilir. Karar, çocuğun ihtiyacını göz ardı etmeden ilişkiye imkan vermeli ve bakım sorumluluğunun nasıl karşılanacağını anlaşılır kılmalıdır.
Mesafe Takvimin Bütün Hesabını Etkiler
Farklı şehirlerde yaşayan ebeveynler bakımından yol süresi görüşme süresinin içine gizlenmemelidir. Kısa bir görüşme için uzun yolculuk yapan çocuğun yorgunluğu, ertesi gün okula devamı ve ulaşımın güvenliği değerlendirilir. Haritada görünen mesafe kadar kullanılan ulaşım aracı ve aktarma sayısı da önem taşır.
Seyrek fakat daha uzun görüşme ile sık ve kısa görüşme seçenekleri çocuğun yaşına göre farklı sonuçlar doğurabilir. Uzun aralar, küçük çocuğun ilişkiyi sürdürmesini güçleştirebilir. Buna karşılık çok sık yolculuk eğitim ve dinlenme düzenini bozabilir. Tercih edilen modelin hangi ihtiyacı karşıladığı gerekçede gösterilmelidir.
Ulaşımı kimin sağlayacağı ve çocuğun hangi saatte alınacağı belirsiz bırakılırsa karar yeni bir tartışma kaynağına dönüşebilir. Kararda başlangıç ve bitiş zamanlarının anlaşılabilir olması, tarafların birbirinden farklı yorumlar üretmesini azaltır. Yetişkinlerin işten çıkış saatleriyle çocuğun okul ve uyku düzeni arasında gerçekçi bir uyum aranmalıdır.
Yurt dışında yaşama halinde seyahat belgeleri, okul takvimi, yolculuk süresi ve çocuğun alışık olduğu dil gibi ek koşullar değerlendirmeyi etkileyebilir. Bununla birlikte her sınır ötesi görüşme talebi aynı riskleri taşımaz. Somut dosyada gösterilmeyen kaçırma veya geri getirmeme ihtimalleri, yalnız uzaklık nedeniyle kesin olay gibi kabul edilmemelidir.
Tatiller ve Düzenli Görüşmeler Birbirini Tamamlamalıdır
Hafta sonu düzeni hazırlanırken okul tatilleri ve bayramlar da hesaba katılmalıdır. Aynı günler için birbiriyle çelişen iki görüşme dönemi belirlenirse hangi düzenin öncelikli olduğu tartışılır. Tatil başlangıç ve bitişleri, olağan hafta sonu ile çakışma hali ve çocuğun dönüş zamanı mümkün olduğu kadar açık yazılmalıdır.
Uzun yaz tatilinin tamamını bir ebeveyne ayırmak, çocuğun diğer ebeveynle ve alışık olduğu çevreyle ilişkisini etkileyebilir. Uygun süre belirlenirken çocuğun yaşı, önceki yatılı kalma deneyimi ve tatil boyunca üstlenilecek bakım incelenir. Çocuğun günlük sorumluluğunu fiilen kimin yerine getireceği, ebeveynin tatil boyunca nerede bulunacağıyla birlikte açıklanmalıdır.
Kardeşlerin farklı yaşlarda olması aynı programın her biri için uygun olduğu kabulünü güçleştirebilir. Yine de kardeşlik bağının korunması önemli bir ihtiyaçtır. Ayrı takvim isteniyorsa bunun nedeni somutlaştırılmalı, birlikte görüşmenin mümkün olup olmadığı araştırılmalıdır. Salt yaş farkı üzerinden kardeşlerin sürekli farklı zamanlarda görüşmesi kararlaştırılmamalıdır.
Doğum günü ve özel günlere ilişkin istekler de düzenin bütününe göre değerlendirilir. Her özel günü ayrı ve ayrıntılı bir hükme bağlamak, çok sayıda teslim ve yolculuk gerektirebilir. Kararın çocuğun hayatına katkısı ile yaratacağı geçiş yükü karşılaştırılır. Amaç, yetişkinlerin sembolik günler üzerindeki rekabetini takvime aktarmak değildir.
Telefon ve Görüntülü Görüşme
Uzaktan iletişim, özellikle mesafenin uzun olduğu dönemlerde bağın devamını destekleyebilir. Saat ve sıklık belirlenirken çocuğun ekran kullanımına, yaşına ve günlük düzenine dikkat edilir. Çok küçük çocuğun uzun görüntülü görüşmeyi sürdürememesi isteksizlik olarak yorumlanmamalıdır. İletişimin çocuğa uygun kısa ve düzenli biçimde kurulması daha işlevsel olabilir.
Telefon görüşmesi fiziksel buluşmanın bütün işlevlerini karşılamaz. Diğer yandan yüz yüze görüşmelerin arasında kurulabilecek iletişim de gereksiz görülmemelidir. Ebeveynin çocuğu sorguladığı, diğer evin ayrıntılarını öğrenmeye zorladığı veya yetişkinler arasındaki mesajları taşıttığı bir iletişim biçimi, ilişkinin destekleyici amacına zarar verir.
Çocuğun Söyledikleri Nasıl Değerlendirilir?
Görüş oluşturabilecek olgunluğa ulaşmış çocuğun düşüncesi, kendisini ilgilendiren kararda dikkate alınmalıdır. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, çocuğun görüşünü ifade etmesini ve görüşüne yaşı ile olgunluğu ölçüsünde ağırlık verilmesini korur. Dinleme, çocuğa anne veya baba arasında seçim yapma yükünü bırakacak şekilde yürütülmemelidir.
Çocuk görüşmek istemediğini söylediğinde bu ifadenin nedeni araştırılır. Korku, yaşanmış kötü deneyim, uzun süreli kopukluk, günlük programın bozulması veya ebeveynler arasındaki çatışma farklı müdahaleler gerektirir. İsteksizliği peşinen diğer ebeveynin yönlendirmesine bağlamak kadar, nedenini anlamadan kesin ret olarak görmek de incelemeyi eksik bırakır.
Çocuğun sözleri alındığı ortamdan bağımsız değerlendirilemez. Kimin yanında konuştuğu, yetişkinlerin tepkisinden çekinip çekinmediği ve görüşünü serbestçe açıklayabildiği önemlidir. Özellikle yoğun çatışmalı ailelerde çocuk, bir ebeveyni üzmemek için kendi ihtiyacını saklayabilir. Uzman desteği, bu baskının fark edilmesine yardımcı olabilir.
Görüşün dikkate alınması, karar sorumluluğunun çocuğa devredilmesi değildir. Mahkeme bütün koşulları değerlendirerek gerekçeli bir sonuca ulaşır. Çocuğun istediğinden farklı bir düzen kuruluyorsa bunun onun yararına neden daha uygun olduğu açıklanmalıdır. Çocuğun duyulmuş olması ile söylediğinin kararda gerçekten tartışılmış olması aynı aşama değildir.
Uzman İncelemesi Kararın Gerekçesine Bağlanmalıdır
Sosyal inceleme, ebeveynleri genel olarak iyi veya kötü sıfatlarıyla sınıflandırmak için yapılmaz. Çocuğun yaşam koşulları, bakım ilişkisi, duygusal ihtiyaçları ve önerilen görüşmenin etkisi araştırılmalıdır. Görüşü alınmayan ebeveyn, incelenmeyen yaşam alanı veya değerlendirilmeyen sağlık belgesi varsa raporun kapsamı buna göre tartışılır.
Raporun düzenlendiği tarih de önem taşır. Çocuğun yaşı değişmiş, okul başlamış veya ebeveyn başka şehre taşınmışsa eski rapor bütün güncel soruları karşılamayabilir. Yeni inceleme ihtiyacı, yalnız tarafın raporu beğenmemesine değil, eksik kalan veya değişen belirli olgulara dayandırılmalıdır.
Uzmanın önerdiği takvim ile dosyadaki çalışma ve okul kayıtları çelişiyorsa bu çelişki giderilmelidir. Çocuğun derste olduğu saatte başlayan veya ulaşımın mümkün olmadığı yerde yapılacak görüşme, raporda önerilmiş olsa bile yeniden değerlendirme gerektirir. Kararın gerekçesi uzman görüşünü aktarmakla yetinmeyip bu görüşün neden benimsendiğini açıklamalıdır.
Tarafın itirazı somut soru biçiminde kurulabilir. Çocuğun ilaç saatleri değerlendirilmiş midir, yolculuk ne kadar sürecektir, önerilen yatılı düzende bakımı kim üstlenecektir? Bu sorular yeni hukuki sonuçlar yaratmaktan önce eksik incelemeyi görünür kılar. Genel taraflılık suçlamaları yerine raporun hangi bulgusunun hangi belgeyle çeliştiği gösterilmelidir.
Risk Bulunduğunda İlişkinin Biçimi Yeniden Kurulur
TMK 324, kişisel ilişki nedeniyle çocuğun huzurunun tehlikeye girmesi ve kanunda belirtilen diğer ciddi nedenler karşısında ilişkinin sınırlandırılmasına imkan verir. İddia edilen riskin niteliği, süresi ve çocuk üzerindeki etkisi araştırılmalıdır. Şiddet, bağımlılık veya ağır ihmal iddiaları sıradan ebeveyn çekişmesi gibi ele alınamaz.
Koruma ile bağın sürdürülmesi arasında somut olaya uygun çözüm aranırken görüşmenin gözetim altında yapılması veya daha sınırlı bir düzen kurulması değerlendirilebilir. Böyle bir çözüm öneriliyorsa riskin bu yolla gerçekten azaltılıp azaltılmayacağı açıklanmalıdır. Güvenliği sağlayamayacak şekli bir gözetim kararı, çocuğun korunma ihtiyacını karşılamaz.
Çocuk bakımından ağır tehlike gösterilmişse yalnız aile bağının sürmesi gerektiği söylenerek aynı düzen korunamaz. Buna karşılık hakkında hiçbir somut veri bulunmayan genel endişe de ilişkiyi tamamen kesmenin yeterli gerekçesi olamaz. Araştırmanın kapsamı ve kararın gerekçesi, müdahalenin ağırlığıyla uyumlu olmalıdır.
Talebin Mahkemeye Taşınması ve Geçici Düzen
Kişisel ilişki, boşanma yargılamasının içinde düzenlenebileceği gibi ayrı bir talebin de konusu olabilir. TMK 326, çocuğun oturduğu yer mahkemesini de yetkili kabul ederken boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kurallarını saklı tutar. Başvurunun hangi dosyada ve hangi mahkemede ileri sürüleceği, devam eden yargılamalar ve istenen karar dikkate alınarak belirlenmelidir.
Henüz kesin karar bulunmadığı dönemde çocuğun ebeveynle ilişkisinin bütünüyle belirsiz bırakılması ciddi kopukluk yaratabilir. Boşanma davası sürerken geçici düzen kurulması ihtiyacı bu nedenle erken değerlendirilmelidir. Geçici karar da çocuğun ihtiyaçlarına dayanmalı, dosya tamamlanmadığı için gerekçesiz bir standart programa dönüştürülmemelidir. Sonradan gelen rapor veya ortaya çıkan risk karşısında yeniden inceleme istenebilir.
Dilekçede yalnız geniş kişisel ilişki kurulması istenmesi, mahkemenin hangi somut düzeni değerlendireceğini açıklamaz. Önerilen günler, saatler, yatılı kalma ve tatil dönemleri çocuğun mevcut programına bağlanmalıdır. Karşı tarafın itirazı öngörülüyorsa ulaşım, iş düzeni ve bakım imkanına ilişkin belgeler talebe eklenebilir. Birden fazla uygulanabilir seçenek sunulması, tartışmanın bütün görüşmeyi kabul veya reddetme ikiliğine sıkışmasını önler.
Önceki karar mevcutsa yalnız son sayfası yerine ilgili hüküm ve sonradan verilmiş değişiklik kararları da dosyada bulunmalıdır. Böylece istenen düzenin önceki karardan nerede ayrıldığı anlaşılır. Geçmişte yapılan görüşmelerin sıklığı, kesintinin ne zaman başladığı ve tarafların fiilen benimsediği farklı bir düzen olup olmadığı da açıklanmalıdır. Kararın yazılı içeriği ile yaşanan ilişki arasındaki fark, yeni talebin nedenini gösterebilir.
Aynı Saat Sayısı Farklı Yükler Yaratabilir
Bir çocuk iki saatlik görüşme için yürüyerek yakındaki eve gidebilirken, başka bir çocuk aynı görüşmeye ulaşmak için saatlerce yolculuk yapabilir. Her ikisine aynı gün ve süre verilmesi biçimsel olarak eşit görünse de çocuk üzerindeki yük aynı değildir. Takvim değerlendirmesinde görüşme dışındaki yolculuk, hazırlık ve yeniden günlük düzene dönme süresi de hesaba katılmalıdır.
Çocuğun diğer ebeveynle uzun süredir düzenli olarak yatılı kaldığı bir ailede mevcut süreyi azaltma talebi, değişen bir ihtiyaçla açıklanmalıdır. İlişkinin hiç kurulmadığı ailede ise aynı süreyi hemen uygulamaya koymak farklı bir hazırlık gerektirebilir. Bu karşılaştırma belirli bir yaş veya süre için genel kural üretmez. Mahkemenin başlangıç koşullarını tanımasının neden gerekli olduğunu gösterir.
Ebeveynin vardiyalı çalışması halinde sabit hafta sonu talebi, gerçekte çocuğun başka kişilerle kalmasına neden olabilir. Yakınların destek vermesi olağan aile hayatının parçasıdır, ancak görüşme döneminin büyük bölümünde ebeveynin bulunmayacağı biliniyorsa talebin amaca uygunluğu tartışılmalıdır. Çalışma çizelgesiyle bağ kurulması, hangi zaman aralığında gerçek bir ebeveyn ve çocuk birlikteliğinin mümkün olduğunu ortaya koyar.
Kararın açık olması, bütün gündelik ayrıntıların yargısal hükme yazılması demek değildir. Çocuğun nerede, hangi zaman aralığında ve hangi temel koşullarda görüşeceği belirlenirken olağan yaşamın gerektirdiği esneklik de korunabilir. Ancak ciddi çatışma bulunan ailelerde yalnız tarafların anlaşmasına bırakılan bir düzen, öngörülebilirliği azaltabilir. Esneklik ile belirsizlik arasındaki fark, tarafların işbirliği kapasitesi dikkate alınarak kurulmalıdır.
Önceki Karar Değişen Hayata Uymuyorsa
Kişisel ilişki kararı, çocuğun bütün çocukluk dönemi için değişmez bir program kurmaz. Taşınma, okul saatlerinin değişmesi, sağlık ihtiyacı veya ebeveynin çalışma düzeni, yeni değerlendirmeyi gerekli kılabilir. Değişiklik isteyen taraf, önceki kararın hangi varsayımının artık geçerli olmadığını ve önerdiği yeni düzenin neden uygun olduğunu göstermelidir.
Örneğin aynı mahallede yaşanırken kurulan kısa hafta içi görüşmeleri, başka şehre taşınıldıktan sonra sürdürülemeyebilir. Talep, yalnız eski günlerin kaldırılmasıyla sınırlanmamalı, çocuğun ilişkiyi devam ettirebileceği yeni takvimi de açıklamalıdır. Yolculuk yükü, okul tatilleri ve ara iletişim birlikte planlandığında mahkemenin karşılaştırabileceği somut seçenekler oluşur.
Değişiklik talebinin mahkemeye verilmesi, önceki kararın kendiliğinden yürürlükten kalkmasını sağlamaz. Acil risk veya geçici düzen ihtiyacı varsa bunun ayrıca değerlendirilmesi istenir. Taraflar, dava açıldığını gerekçe göstererek kendi tercih ettikleri yeni takvimi diğerine dayatmamalıdır. Hangi kararın hangi dönemde geçerli olduğu dosyada belirgin kalmalıdır.
Çocuğun günlük sorumluluğunun kime verileceğine ilişkin velayet incelemesi ile görüşme düzeninin değiştirilmesi farklı taleplerdir. Bir görüşme saatinin değiştirilmesi mutlaka velayetin de değiştirilmesini gerektirmez. Talebin kapsamı, gösterilen sorun ve istenen hukuki sonuç arasında uyum bulunmalıdır.
Kararın kurulması aşamasında çocuğun yaşı, görüşü, bakım ihtiyaçları ve iki ev arasındaki mesafe açıkça değerlendirildiğinde, sonradan hangi koşulun değiştiği de daha kolay anlaşılır. İyi kurulmuş bir düzen, yetişkinlere yalnız gün ve saat bildirmez. Çocuğun güvenli, devamlı ve kendi hayatıyla bağdaşan bir aile ilişkisi kurabilmesinin gerekçesini de gösterir.
Kaynaklar: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 169, 182, 183 ve 323–326; UNICEF, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 3, 9 ve 12. maddeler; Anayasa Mahkemesi, kişisel ilişki ve aile hayatına saygı hakkına ilişkin karar.
Hukuki Uyarı
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçeriğin somut bir uyuşmazlığa uygulanması, olayın özellikleri ile güncel mevzuat ve yargı kararlarının birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Yazı, kişiye özel hukuki görüş veya hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Av. Gizem ARAL
www.gizemaral.av.tr/