Nüfus kaydında evli görünmekle hukuken kurulmuş bir evliliğin bulunması arasında uyuşmazlık çıkabilir. Kişinin hiç katılmadığı bir törenin onun adına kaydedilmesi, mevcut evlilik sürerken ikinci kez resmi nikah yapılması ve evlenme anındaki sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu farklı hukuki sorunlardır. Bu olayların tümüne yalnız nikah iptali denilmesi, mahkemeden istenecek kararın ve uygulanacak hükümlerin yanlış belirlenmesine yol açabilir.
Evliliğin yokluğunda, evlenmeyi kuran işlemin gerçekleşip gerçekleşmediği araştırılır. Mutlak butlanda ise evlenme işlemi yapılmıştır; ancak Türk Medeni Kanunu’nun 145. maddesinde gösterilen ağır bir geçersizlik sebebi vardır. Kanun, mutlak butlanla sakat evliliğin bile hakim kararına kadar geçerli evliliğin sonuçlarını doğuracağını kabul eder. Bu özellik, evliliğin hiç kurulmadığının tespitiyle butlan kararı arasındaki farkın çocuklar, miras ve mali haklar yönünden neden önem taşıdığını açıklar.
Önce evlenme işleminin kurulup kurulmadığı araştırılır
TMK 142’ye göre evlenme, evlendirme memurunun sorusuna tarafların olumlu sözlü cevap vermeleriyle oluşur. Bu kurucu irade açıklaması, evlenme belgesindeki kayıt ve imzalardan ayrı bir inceleme konusudur. Başkasının kimliği kullanılarak yapılan işlemde, kimin memur önüne geldiği ve kimin irade açıkladığı belirlenmelidir. İnceleme yalnız nüfus kaydının varlığına veya imzanın şekline indirgenirse, uyuşmazlığın asıl nedeni gözden kaçabilir.
Salt dini tören veya birlikte yaşama, Türkiye’de resmi evlenme işleminin yerine geçmez. Buna karşılık evlendirmeye yetkili memurun önünde yapılmış bir evlilikte, her şekil eksikliği yokluk ya da butlan doğurmaz. TMK 155, diğer şekil kurallarına uyulmaması nedeniyle butlan kararı verilmesini engelleyen özel bir hüküm içerir. Dolayısıyla törenin kurucu unsurunun eksikliği ile işlemdeki tali usulsüzlük birbirinden ayrılmalıdır. İki durumda aynı iptal gerekçesi kullanılamaz.
Evlilik cüzdanının kaybolması, tescil işleminin gecikmesi veya belgede maddi hata bulunması, evlenme iradelerinin hiç açıklanmadığını kanıtlamaz. Mahkeme, hatanın evlenmenin kendisine mi yoksa kaydın düzenlenmesine mi ilişkin olduğunu belirler. Sadece idari kaydın düzeltilmesi gereken bir olayın, kişisel statüyü sona erdirecek dava olarak kurulması gereksiz bir uyuşmazlık yaratabilir. Bunun tersine, gerçekte yapılmamış törenin kaydını basit yazım yanlışı saymak da hukuki sorunu çözümsüz bırakır.
Başka kişinin imzası ve törene katılmama iddiası
Evlendirme defteri, başvuru dosyası, işlemde kullanılan kimlik belgeleri ve törene ilişkin kayıtlar getirtilmelidir. İmzanın aidiyeti gerektiğinde uzman incelemesiyle araştırılır. Ancak imzanın başka kişiye ait bulunması ile tarafın memur önünde evlenme iradesini açıklayıp açıklamadığı arasındaki bağlantı ayrıca kurulmalıdır. Törene katılanların anlatımları, kişinin o tarihte başka yerde bulunmasına ilişkin belgeler ve işlem görevlisinin kayıtları aynı olayın farklı yönlerini aydınlatabilir.
Yargıtayın resmi kaydındaki 2014/17966 esas ve 2014/25724 karar sayılı incelemede, sahte kimlikle evlenme iddiası karşısında evlendirme defterinin getirtilmesi ve memur önünde irade açıklayanların kimliğinin belirlenmesi gereği vurgulanmıştır. Diğer tarafın davayı kabul etmesi yeterli görülmemiştir. Bu yaklaşım, kişisel statünün yalnız tarafların ortak açıklamasıyla değiştirilemeyeceğini gösterir. Eşlerin sonradan aralarında anlaşması, geçmişte hangi işlemin yapıldığının mahkemece araştırılmasını ortadan kaldırmaz.
Kullanılan kimliğin davacıya ait olması, törene gelen kişinin de mutlaka o olduğunu göstermeyebilir. Bu tür bir iddiada belge üzerindeki fotoğraf, imza, başvuruyu teslim eden kişi ve o tarihteki seyahat kayıtları arasında karşılaştırma yapılabilir. İddianın cezai yönü varsa ilgili soruşturmadaki belgeler de hukuken değerlendirilir. Ancak ceza soruşturması yürütülmesi, aile mahkemesinde istenen statü kararını kendiliğinden oluşturmaz. Her yargılamanın cevaplandırdığı soru farklıdır; belge sahteciliği ile evlenme iradesinin kim tarafından açıklandığı arasındaki ilişki ayrıca gösterilmelidir.
Her geçersizlik iddiası mutlak butlan sebebi değildir
TMK 145, mutlak butlan sebeplerini belirlemiştir. Evlenme sırasında eşlerden birinin başka biriyle evli olması, sürekli nedenle ayırt etme gücünden yoksun bulunması, evlenmeye engel derecede akıl hastalığı taşıması veya eşler arasında yasaklanan derecede hısımlık bulunması bu kapsamdadır. Tarafların sonradan anlaşamaması, evlilikten beklenen yararın gerçekleşmemesi ya da yakınların evliliği uygun bulmaması bu listeyi genişletmez.
İradenin yanılma, aldatma veya korkutmayla sakatlandığı iddiaları, kendi koşulları bulunan nispi butlan düzenine aittir. Aynı şekilde geçici ayırt etme gücü yoksunluğuyla sürekli yoksunluğun hukuki değerlendirmesi ayrılır. Davacı, daha elverişli bir süre veya dava hakkı elde etmek için olayı yalnız mutlak butlan olarak adlandıramaz. Hakim, ileri sürülen somut olguların hangi hükme karşılık geldiğini belirler; bu belirleme tarafın seçtiği başlıktan bağımsızdır.
Önceki evlilik sürerken yapılan ikinci evlenme
Bir kişinin önceki evliliği hukuken devam ederken yeniden evlenmesi, ikinci evlilik yönünden mutlak butlan nedenidir. Ayrı yaşamak veya boşanma davası açmış olmak, önceki evliliği sona erdirmez. Boşanma kararının kesinleşme durumu ve ikinci evlenmenin tarihi birlikte incelenir. Nüfus kaydındaki bildirim tarihiyle evliliğin hukuken sona erdiği tarih karıştırılmamalıdır. Önceki eşin ölümü iddiasında da resmi kayıt ve olay tarihi üzerinden değerlendirme yapılır.
Kanun, bu sebep için sonradan değişen duruma özel bir sonuç bağlamıştır. TMK 147’ye göre ilk evlilik, mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlilikteki diğer eş iyiniyetliyse, ikinci evliliğin butlanına karar verilemez. Böylece yalnız ikinci nikah günündeki kayıtla yetinilmez; ilk evliliğin sonraki akıbeti ve ikinci eşin durumu da araştırılır. Her iki koşulun bulunup bulunmadığı açıklanmadan evliliğin otomatik olarak kurtulduğu söylenemez.
İyiniyet incelemesinde, ikinci eşin önceki evlilikten haberdar olup olmadığına ilişkin olgular önem taşır. Kendisine gösterilen belgeler, tarafların açıklamaları ve bilginin edinildiği zaman değerlendirilir. İlk eşle fiilen uzun süredir ayrı olunduğunu bilmek, önceki evliliğin hukuken sona erdiğini bilmekle karıştırılamaz. Bununla birlikte her belge hatasını ikinci eşin kötü niyetinin kanıtı saymak da doğru olmaz; hukuki değerlendirme olayın koşullarına dayanmalıdır.
Sağlık durumu evlenme anına göre incelenir
Sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu iddiasında belirleyici olan, kişinin evlenirken işlemin anlam ve sonuçlarını değerlendirebilme durumudur. İleri yaş, engellilik veya bir sağlık kuruluşunda tedavi görmek tek başına bu sonuca götürmez. Sonradan verilen kısıtlama kararı da önceki bütün işlemlerin geçersiz olduğunu kendiliğinden göstermez. Kısıtlama ve vesayet incelemesi ile evlenme tarihindeki ehliyetin değerlendirilmesi farklı sorulara cevap verir.
Sağlık kayıtlarının tarih sırası, hastalığın seyri ve evlenme dönemindeki işlevsel durum araştırılır. Uzman değerlendirmesi, yalnız güncel muayeneye dayanmak yerine erişilebilen geçmiş tıbbi belgeleri de ele almalıdır. Tanıklar kişinin davranışları hakkında bilgi sağlayabilir; fakat tıbbi bir tanının ve hukuken aranan derecenin yerini kendi kanaatleriyle dolduramazlar. Rapordaki belirsizlikler veya birbiriyle çelişen tespitler, hüküm kurulmadan önce açıklığa kavuşturulmalıdır.
Evlenmeye engel derecede akıl hastalığı, TMK 145’te ayrı bir neden olarak düzenlenmiştir. Her ruhsal hastalık veya tedavi öyküsü bu ağırlıkta kabul edilemez. TMK 133, evlenmede tıbbi sakınca bulunmadığının resmi sağlık kurulu raporuyla anlaşılmasına ilişkin hüküm içerir. Dava, kişinin hastalık adını taşıdığı gerekçesine değil, evlenme engelinin ilgili zamanda mevcut olup olmadığına dayanmalıdır. Hastalığın evlilikten sonra başlaması halinde başlangıçtaki geçerlilik başka, evliliğin devamına ilişkin hukuki yollar başka değerlendirilir.
TMK 147, ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya hastalığın iyileşmesi halinde dava hakkını da sınırlar. Bu durumda mutlak butlan davasını yalnız iyileşen veya ayırt etme gücünü kazanan eş açabilir. Yakınların başlangıçtaki sağlık durumuna dayanarak her zaman aynı yetkiyle dava açabilecekleri düşünülemez. Güncel sağlık durumunun araştırılması böylece sadece tıbbi bir ayrıntı olmaktan çıkar; davayı kimin sürdürebileceği üzerinde de etkili olabilir.
Hısımlık engeli doğru soybağına dayanmalıdır
Kanunun yasakladığı hısımlık, genel anlamda akraba olmakla eş tutulamaz. TMK 129; üstsoy ve altsoy, kardeşler, amca, dayı, hala veya teyze ile yeğenleri arasındaki evlenmeleri yasaklar. Kanunda belirtilen kayın hısımlığı ve evlat edinmeden doğan engeller de ayrıca dikkate alınır. Aile çevresinde kullanılan akrabalık sözcüklerinin nüfus kayıtlarıyla uyuşmaması halinde, engelin hangi gerçek hukuki ilişkiye dayandığı belirlenmelidir.
Taraflardan biri kaydın hatalı olduğunu savunuyorsa, salt nüfus örneğini okumak her uyuşmazlığı çözmeyebilir. Hangi kaydın nasıl oluştuğu ve düzeltilmesi için ayrı bir yargılama gerekip gerekmediği araştırılır. Bununla birlikte kaydın yanlış olduğu yönündeki soyut iddia da mevcut belgeyi etkisiz hale getirmez. Mahkeme, evlenme engelinin dayandığı ilişkiyi güvenilir biçimde ortaya koymalı; gerektiğinde bağlantılı uyuşmazlığın sonucunu değerlendirmelidir.
Evlat edinmeden doğan engel incelenirken yalnız biyolojik akrabalığın bulunmadığını söylemek yeterli değildir. Kanun, evlat edinme ilişkisine de belirli evlenme yasakları bağlar. Benzer şekilde kayın hısımlığına ilişkin engelin, onu meydana getiren evliliğin bitmesiyle her durumda kalktığı varsayılamaz. Bunun için önce bağın türü, ardından kanunun o ilişki için çizdiği sınır belirlenir. Dosyada akrabalık şeması hazırlanması yararlı olabilir; fakat şema kendi başına delil sayılmaz, dayandığı nüfus ve mahkeme kayıtlarıyla doğrulanır.
Savcının görevi ve ilgililerin bağımsız dava hakkı
TMK 146, mutlak butlan davasının Cumhuriyet savcısı tarafından kendiliğinden açılmasını düzenler. Aynı madde ilgisi bulunan kişilere de dava hakkı tanır. İlgi, evlilikten hoşnut olmamaktan daha somut bir hukuki bağlantı gerektirir. Önceki eşin kişisel statüsü veya mirasçıların miras hakkı bu bağlantının değerlendirilmesine örnek olabilir. Dava hakkının kamu düzeniyle ilişkili olması, herkesin hiçbir menfaat göstermeden başka kişilerin evliliğini sorgulayabileceği anlamını taşımaz.
Evlilik ölüm veya başka nedenle sona ermişse, savcı artık mutlak butlanı kendiliğinden dava edemez; ancak ilgililerin dava hakkı TMK 147 uyarınca sürebilir. Mirasçılar bakımından bu düzenleme TMK 159 ile birlikte okunmalıdır. Ölen eşin kişiye bağlı dava hakkının mirasçılara geçmemesi, onların hiçbir koşulda dava açamayacağı sonucunu doğurmaz. Mutlak butlanı istemekte kendi hukuki menfaatleri varsa, ilgililik sıfatıyla bağımsız haklarını kullanabilirler.
Yargıtayın resmi içtihat kaydında, ölümden sonra açılan mutlak butlan davaları bakımından bu ayrım açıklanmıştır. Mirasçılar, ölen kişinin dava hakkını devraldıkları için değil, evliliğin sonucu doğrudan kendi miras paylarını etkilediği için ilgili kabul edilebilirler. Daha önce açılmış davayı sürdürme imkanı ise ayrıca değerlendirilir. Dilekçede bu iki dayanağın karıştırılması, kimin hangi sıfatla talepte bulunduğunun belirsiz kalmasına yol açar.
Mutlak butlan için, nispi butlana ait hak düşürücü süreler doğrudan uygulanamaz. Buna rağmen dava hakkının hiçbir koşulda değişmeyeceği de söylenemez; TMK 147’deki iyileşme, önceki evliliğin sona ermesi ve ilgililik değerlendirmeleri korunur. Zaman geçtikçe delillere ulaşmak da güçleşebilir. Evlendirme dosyasındaki bir belgenin bulunamaması halinde hangi arşivin araştırıldığı ve alternatif kayıtların ne gösterdiği açıklanmalıdır. Süreye tabi olmama ile ispat yükünden kurtulma birbirinden ayrı konulardır.
Davanın görülmesinde belge, temsil ve hukuki yarar
Mutlak butlan davasını aile mahkemesi görür. O yerde ayrı aile mahkemesi kurulmamışsa, görevli asliye hukuk mahkemesi davaya aile mahkemesi sıfatıyla bakar. TMK 160, yetki ve yargılama usulü yönünden boşanma hükümlerine gönderme yapar. İddianın evliliğin kurulmasına mı, mevcut nüfus kaydındaki ayrı bir hataya mı yöneldiği görev bakımından açıklanmalıdır. Nüfus müdürlüğünü tek muhatap göstermek, eşlerin statüsünü etkileyen bütün davalar için yeterli taraf yapısı oluşturmaz.
Sağlık nedeniyle kendi haklarını takip edemeyen tarafın temsil durumu ayrıca korunmalıdır. Davayı açan kişi aynı zamanda onun temsilcisiyse çıkar çatışması doğabilir. Bu durumda bağımsız temsil ihtiyacının değerlendirilmesi gerekir. Kamu düzenine ilişkin araştırma yapılması, ilgili kişinin dinlenme ve savunma imkanından yoksun bırakılmasını haklı kılmaz. Sağlık belgeleri de uyuşmazlığın gerektirdiği kapsamda kullanılmalı, kişinin bütün özel hayatını gereksiz biçimde dosyaya taşımaktan kaçınılmalıdır.
Tarafların ortak beyanları, evliliğin yokluğu veya mutlak butlan sonucunu mahkeme açısından zorunlu hale getirmez. Hakim, gerekli olguları ve bunların hukuki karşılığını araştırır. Örneğin iki tarafın da törende bulunmadıklarını söylemesi halinde, evlendirme kayıtlarının neden farklı göründüğü açıklığa kavuşturulmalıdır. Başlangıçtaki işlemin sakatlığı ispatlanmadan, sadece evliliği artık sürdürmek istememelerine dayanılarak yokluk veya butlan kararı kurulamaz.
Aynı dava içinde çocukla ilgili nüfus kaydının da değiştirilmesi isteniyorsa, her talebin hukuki dayanağı belirlenmelidir. Yukarıda belirtilen 2014 tarihli Yargıtay incelemesinde, çocuğun gerçekte başka kişiden doğduğu iddiasına dayanan anne adı düzeltmesi, aile mahkemesinin görevi dışında değerlendirilmiştir. Evlenmeye yönelik iddianın aile hukukundan doğması, dosyaya eklenen bütün kayıt düzeltme taleplerini aynı mahkemenin görevine sokmamıştır. Bu ayrım, evliliğe ilişkin hükmün çocuk hakkındaki her kaydı kendiliğinden değiştireceği beklentisini de sınırlar.
Yokluk iddiasında dürüstlük kuralının etkisi
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 3 Kasım 2025 tarihli, 2024/7587 esas ve 2025/9307 karar sayılı incelemesi bu konuda dikkat çekicidir. Resmi kayıttan haberdar olarak on altı yıl evliliği sürdüren, iki çocuğu olan ve evliliğe bağlı haklardan yararlanan kişinin, diğer eşin boşanma davasından sonra yokluk ileri sürmesi somut olayda hakkın kötüye kullanılması sayılmıştır. Yokluğun tespitini kabul eden karar bu nedenle bozulmuştur.
Bu karar, resmi tören yapılmadan birlikte yaşayan herkesi evli kabul eden genel bir kural olarak okunamaz. Değerlendirme; mevcut resmi kayıt, kişinin bu kayda ilişkin bilgisi, uzun süreli davranışları ve dava açma koşulları birlikte ele alınarak yapılmıştır. Aynı şekilde belirli süre birlikte yaşamanın bütün kurucu eksiklikleri otomatik gidereceği sonucu çıkarılamaz. Kararın gösterdiği sınır, hukuki niteliğin yanında talebin somut olayda hangi amaçla ve nasıl kullanıldığının da önem taşımasıdır.
Kararın çocuklara, mali haklara ve mirasa etkisi
TMK 156 uyarınca batıl evlenme hakim kararıyla sona erer; mutlak butlan iddiası, evliliğin bütün geçmiş sonuçlarının baştan silindiği şeklinde kullanılamaz. TMK 157, bu evlilikten doğan çocukları anne ve babaları iyiniyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş kabul eder. Çocuklarla ebeveynler arasındaki ilişkilerde boşanma hükümleri uygulanır. Eşlerin başlangıçtaki hukuki engeli bilmeleri, çocuğun korunmasını ortadan kaldıran bir yaptırıma dönüşmez.
Eşler yönünden TMK 158, evlenirken iyiniyetli olanın kazanılmış kişisel durumunu korur. Mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı için boşanmaya ilişkin hükümlere gönderme yapılır. Bununla birlikte her butlan kararı kendiliğinden belirli miktarda tazminat veya nafaka doğurmaz; ilgili istemin koşulları ayrıca değerlendirilir. Yokluk tespitinde ise bu hükümler, kurulmuş fakat batıl evlilik varmış gibi otomatik uygulanamaz. Çocukların soybağı ve diğer hakları kendi hukuki dayanakları üzerinden korunur.
Eşlerin malvarlığı hakkında karar verilirken hangi dönemin ve hangi rejimin tasfiye edildiği ayrıca ortaya konur. Birliktelik boyunca yapılan bütün ödemelerin aynı hukuki sebebe dayandığı kabul edilemez. Kişinin kendi malını geri istemesi, eşler arasındaki rejimden doğan alacak ve başka bir borcun tahsili farklı taleplerdir. Butlan hükmünün varlığı bunların miktarını tek başına belirlemez. Dava kapsamında hangi mali istemlerin ileri sürüldüğü, bunların ispat araçları ve gerektiğinde ayrı yargılamanın kapsamı açık tutulmalıdır.
Ölümden sonra görülen davada sağ kalan eşin mirasçılığı bakımından iyiniyet özellikle önemlidir. TMK 159, evlenirken iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eşin yasal mirasçılığını ve önceki ölüme bağlı tasarruflardan sağlanan haklarını etkiler. Bu nedenle mutlak butlan sebebinin varlığını tespit etmekle miras sonuçlarının tamamı çözülmüş olmaz. Evlenme anındaki iyiniyet, dava hakkının dayanağı ve hükmün kapsamı birlikte değerlendirilir; mirasçılık kaydı buna uygun hukuki süreçte ele alınır.
Kaynaklar: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 2, 125, 129–133, 141–160, 168 ve 184. maddelerin ilgili hükümleri; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 03.11.2025, 2024/7587 E., 2025/9307 K.; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 2014/17966 E., 2014/25724 K.; tören iradesi, kabul beyanı ve ayrı nüfus talebi; Yargıtay, mutlak butlanda mirasçıların bağımsız ilgililik sıfatı ve sağ kalan eşin iyiniyeti; 4787 sayılı Kanun, aile hukukundan doğan davalara ilişkin görev hükümleri.
Hukuki Uyarı
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçeriğin somut bir uyuşmazlığa uygulanması, olayın özellikleri ile güncel mevzuat ve yargı kararlarının birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Yazı, kişiye özel hukuki görüş veya hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Av. Gizem ARAL
www.gizemaral.av.tr/