Eşlerden biri Türkiye’ye dönmüş, diğeri evliliğin sürdürüldüğü ülkede kalmış olabilir. İkisi de boşanmak isterken farklı mahkemelere başvurabilir; hatta bir ülkede karar verildiğinde diğerindeki yargılama henüz başlangıç aşamasında bulunabilir. Böyle bir uyuşmazlıkta ilk sorun, boşanma sebebinin kanıtlanmasından önce, Türk mahkemesinin davayı hangi bağlantıya dayanarak görebileceğidir.
Milletlerarası yetki incelemesi, yalnız pasaporta veya nikahın kıyıldığı yere bakılarak yapılamaz. Eşlerin yerleşim yerleri, vatandaşlık durumları, Türkiye ile mevcut bağları ve yabancı ülkedeki yargılamanın niteliği birlikte açıklanmalıdır. Aynı aileye ilişkin boşanma, velayet ve mali taleplerin her biri için geçerli kurallar da her zaman aynı sonucu vermez.
Türk mahkemesine başvurunun dayanağı nasıl kurulur?
5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 40. maddesi, genel kural olarak Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukuktaki yer bakımından yetki kurallarına bağlar. Boşanma yönünden Türk Medeni Kanunu’nun 168. maddesindeki bağlantılar bu nedenle uluslararası değerlendirmede de önem kazanır. Eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer, koşulları oluştuğunda Türkiye’de bir mahkemeyi yetkili kılabilir.
Burada araştırılan, yalnız hangi adliyeye dilekçe verileceği değildir. İlgili bağlantının Türkiye’de bulunması, Türk mahkemelerinin uyuşmazlığı görebilmesine dayanak oluşturur. Nikahın Türkiye’de kıyılmış olması, aile kütüğünün belirli bir ilde bulunması veya tarafın o şehirde avukatının olması, kendi başına bu bağlantıların yerine geçmez. Dilekçede yetkiye dayanak olan yaşam olgusu gösterilmelidir.
Vatandaşlığı yabancı olan iki kişinin Türkiye’de yaşaması da Türk mahkemelerinin yetkisini baştan dışlamaz. İlgili iç hukuk bağlantısı ve uygulanabilecek özel düzenlemeler incelenir. Buna karşılık iki Türk vatandaşının bütün yaşamını yurt dışında sürdürmesi halinde, yalnız vatandaşlık bilgisiyle herhangi bir Türk mahkemesinin seçilebileceği söylenemez. Böyle bir dosyada kanunun 41. maddesindeki özel düzenlemenin koşulları ayrıca değerlendirilir.
Mahkemenin yetkili olması ile boşanmanın hangi ülkenin maddi hukukuna göre karara bağlanacağı farklı sorulardır. Türk mahkemesinde yargılama yapılması, bütün maddi uyuşmazlıkların zorunlu olarak Türk hukukuyla çözüleceğini göstermez. Yetki tartışmasında yabancı hukukun daha elverişli olduğu düşüncesine dayanmak yerine, kanunun aradığı ülkesel ve kişisel bağlantılar ortaya konmalıdır.
Türkiye’ye dönüş gerçek bir yerleşme mi?
Ayrılıktan sonra ailesinin yanına gelen eş, burada yeni bir yaşam kurmuş olabilir. İşe başlama, konut düzeni, sosyal ilişkiler ve sürekli kalma niyeti yerleşim yeri incelemesinde anlam taşır. Kısa tatil veya dava açmak için yapılan birkaç günlük ziyaret ise aynı biçimde değerlendirilemez. Resmi adres kaydı önemli bir veridir; yaşamın bütününü açıklayan diğer belgelerle birlikte okunur.
Yurt dışındaki konutun halen kullanılması veya çalışma ilişkisinin sürmesi, Türkiye’deki adresle çelişen bilgiler yaratabilir. Bu çelişki, yalnız bir belgenin seçilip diğerlerinin saklanmasıyla giderilemez. Taşınmanın ne zaman başladığı, kalıcı olup olmadığı ve dava açıldığındaki durum anlatılmalıdır. Yabancı ülkedeki oturma izni de tek başına kişinin fiilen orada yaşamaya devam ettiğini kesinleştirmez; izin ile gerçek yerleşme farklı veri kaynaklarıdır.
Örneğin evliliğini yıllarca yurt dışında sürdürmüş bir eşin Türkiye’de işe başlayıp konut kiralaması, yeni yerleşme iddiasını destekleyebilir. Yabancı ülkede diğer eş tarafından dava açılmış olması ise ayrıca açıklanır. İnceleme, Türkiye’deki mahkemenin yetkisinin 40. madde üzerinden kurulup kurulmadığı ve yabancı dosyaya özel bir hükmün etki tanıyıp tanımadığı üzerindedir. Aynı örnekte Türkiye’ye yalnız ziyaret için gelinmişse, yetkinin dayanağı farklılaşabilir; vatandaşlığa bağlı tamamlayıcı düzenlemenin koşullarına ihtiyaç doğabilir. Benzer görünen iki dosyanın farklı yetki incelemesi gerektirmesi bu nedenle mümkündür.
Türk vatandaşlarının kişi halleri için tamamlayıcı yetki
MÖHUK 41, Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davalarına özgü bir düzenlemedir. Boşanma bu kapsamda değerlendirilir. Maddede yabancı ülke mahkemesinde davanın açılmamış veya açılamamış olması koşulu bulunur. Bu koşul, yurt dışında yaşayan kişinin önce mutlaka yabancı mahkemede dava açıp ret kararı alması gerektiği şeklinde yorumlanmamalıdır. Kanun, açılmamış olma ile açılamamış olmayı ayrı seçenekler olarak ifade eder.
Madde aynı zamanda bir sıra kurar. Önce Türkiye’de yer bakımından yetkili mahkeme araştırılır. Böyle bir mahkeme bulunmazsa ilgilinin Türkiye’de sakin olduğu yer; burada sakin değilse Türkiye’deki son yerleşim yeri değerlendirilir. Bu bağlantı da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri söz konusu olur. Son üç şehir, önceki basamaklar atlanarak herkesin dilediği gibi kullanabileceği başlangıç seçenekleri değildir.
Yerleşim yeri ile sakin olunan yer ayrımı, özellikle uzun süredir yurt dışında bulunan kişiler için önemlidir. Bir kişinin Türkiye’de halen sürekli bir yaşamı bulunmasa bile maddede sıralanan diğer bağlantıları olabilir. Son yerleşim yeri, nüfusa kayıtlı olunan il ile otomatik olarak özdeş değildir. Hangi basamağa dayanıldığı açıklandığında, mahkemenin belge talebi de ilgili soruya yöneltilebilir.
Türkiye’de hiç yerleşim yeri edinmemiş, yaşamını doğumundan beri yabancı ülkede sürdüren bir Türk vatandaşı bakımından son yerleşim yerini gösteren belge bulunmayabilir. Bu durum, hayali bir adres oluşturularak giderilmez. Kanundaki sıraya göre mevcut bağlantılar açıklanır; önceki basamakların neden uygulanamadığı gösterilir. Ankara, İstanbul veya İzmir seçeneğine dayanılıyorsa, yalnız o şehirde yakınların bulunması yerine bu son basamağın koşulları ortaya konmalıdır. Böylece kişi Türkiye’de yaşamamış olmasına rağmen varmış gibi bir yerleşim yeri iddiası ileri sürmek zorunda kalmaz.
Eşlerden yalnız birinin Türk vatandaşı olması halinde de o Türk vatandaşının kişi haliyle ilgili uyuşmazlık yönünden 41. madde incelenir. İki eşin de aynı vatandaşlığı taşıması şartı varmış gibi hareket edilmemelidir. Bunun yanında çifte vatandaşlık, sonradan vatandaşlık kazanılması veya kaybedilmesi gibi durumlarda güncel kişisel durum belgeleri görülmelidir. Eski kimlik bilgisine dayanılarak bugünkü statü hakkında varsayım kurulması yetki değerlendirmesini yanlış yere götürebilir.
Bu özel yetki düzenlemesinin amacı, Türk vatandaşının kişi haline ilişkin uyuşmazlığının Türkiye’de görülebileceği mahkemeyi kanuni koşullarla belirlemektir. Bundan, yabancı bir mahkemenin Türk vatandaşlarının boşanmasına hiçbir zaman karar veremeyeceği sonucu çıkmaz. Türk mahkemesinin doğrudan yetkisi ile yabancı ülkede verilen kararın Türkiye’de etki doğurması ayrı aşamalardır.
İki ülkede açılan davalar aynı anda görülüyorsa
“Yurt dışında dava var” açıklaması, Türk dosyasının kendiliğinden kapatılması için yeterli bir hukuki gerekçe oluşturmaz. Önce Türk mahkemesinin yetkisinin hangi kurala dayandığı belirlenir. MÖHUK 41’e başvuruluyorsa, yabancı ülkede dava açılmasına ilişkin koşul doğrudan incelenmelidir. MÖHUK 40 üzerinden kurulan yetki ise aynı özel koşulla karıştırılmamalıdır. Türkiye’nin taraf olduğu bir sözleşmede ilgili uyuşmazlık için özel hüküm bulunup bulunmadığı da araştırılır.
İç hukukta aynı davanın daha önce açılmış olmasıyla ilgili derdestlik kuralını, yabancı ülkedeki her dosyaya kendiliğinden taşımak doğru bir yöntem değildir. Milletlerarası düzeyde hangi kanun veya sözleşme hükmünün yabancı yargılamaya etki tanıdığı gösterilmelidir. Bu nedenle ilk dilekçeyi hangi eşin verdiği önemli bir bilgi olsa da, tek başına bütün yetki tartışmasını çözmez.
Yabancı başvurunun konusu ayrıca anlaşılmalıdır. Ayrı yaşama, geçici bakım gideri veya çocuğa ilişkin koruma isteyen bir başvuru, evliliği sona erdirme talebiyle her yönüyle aynı dava sayılmaz. Yabancı dosya adının Türkçeye “aile davası” olarak çevrilmesi inceleme için yetersiz kalabilir. Dilekçedeki talepler, taraflar, başvuru tarihi ve dosyanın halen hangi aşamada olduğu belgelerden görülmelidir.
Dosyalar arasında kısmi örtüşme bulunması da mümkündür. Yabancı ülkede yalnız evliliğin sona erdirilmesi istenirken Türkiye’deki dilekçe başka talepler içerebilir. Bu taleplerin her biri için önce konunun aynı olup olmadığı, ardından yabancı yargılamanın hangi hukuki etkiyi doğurabileceği incelenir. “Aynı kişiler arasında” ifadesi, taleplerin bütünüyle aynı olduğunu göstermez. Tarafların davacı ve davalı sıfatlarının yer değiştirmesi de incelemeyi bitirmez; karşılıklı dilekçelerin gerçek içerikleri karşılaştırılır. Mahkemenin hangi talep hakkında karar vereceği, bu karşılaştırmada anlaşılmalıdır.
Dosyanın varlığı hangi belgeyle gösterilir?
Yabancı mahkemenin dosya numarası başlangıç bilgisidir. Buna davanın açıldığını ve devam ettiğini gösteren kayıtlar, talep sonucu ve verilmiş ara kararlar eklenebilir. Karşı tarafın bir e-posta mesajında dava açacağını söylemesi, gerçekten dava açıldığını ispatlamaz. Benzer şekilde eski tarihli bir başvuru belgesi, dosyanın bugün hala derdest olduğunu göstermeyebilir. Geri alma, ret veya kesinleşme gibi sonraki işlemler de açıklanmalıdır.
Çeviride özellikle talebin niteliği ve kararın sonucu doğru aktarılmalıdır. Bazı ülkelerde kullanılan işlem adlarının Türk usul hukukundaki bir kurumla birebir örtüştüğü varsayılamaz. Sadece karar başlığının çevrilmesi, mahkemenin neye karar verdiğini anlamaya yetmeyebilir. Belgenin onaylanması, tercümesi ve mahkemeye sunulma biçimi, belgenin geldiği ülke ile ilgili usule göre kontrol edilir.
Yabancı dosyada yargılamanın durdurulmuş olması, her olayda davanın sona erdiği anlamını taşımaz. Benzer biçimde mahkemenin yetki yönünden ret kararı vermesi ile esasa ilişkin boşanma talebini reddetmesi farklı sonuçlara sahiptir. Kararın tamamı ve sonraki başvuru durumu görülmeden yalnız tercümedeki “ret” sözcüğüne dayanılmamalıdır. Özel yetki koşullarını etkileyen mesele, yabancı başvurunun hukuken varlığını sürdürüp sürdürmediği veya neden açılamadığıdır. Bu konuda tereddüt varsa ilgili işlemin etkisini açıklayan resmi kayıt veya gerekli hukuki bilgi temin edilir.
Bir yabancı mahkemenin kendisini yetkili sayması, Türk mahkemesinin de aynı değerlendirmeyi yapmasını zorunlu kılmaz. Her mahkeme, kendi bakımından geçerli yetki kurallarını uygular. Yabancı yetki kararının varlığı yine de saklanacak bir bilgi değildir; o dosyanın seyri ve ileride verilebilecek hükmün etkisi bakımından Türk mahkemesine sunulmalıdır. Tarafların iki ülkede çelişen yaşam ve adres bilgileri vermesi de belgeler üzerinden tartışılabilir.
Yabancı karar kesinleştiğinde soru değişir
Devam eden yabancı dava ile kesinleşmiş yabancı boşanma kararı farklı hukuki incelemeler gerektirir. Karar kesinleşmişse, artık yalnız hangi mahkemenin önce davaya baktığı değil, bu kararın Türkiye’de hangi yolla ve hangi kapsamda etki kazanacağı araştırılır. MÖHUK 58 ve 59, yabancı ilamın kesin hüküm ve kesin delil etkisi bakımından önem taşır. Kesinleşme belgesi bulunmadan bu aşamaya geçildiği varsayılamaz.
Türkiye’de devam eden dava sırasında yabancı karar sunulması, Türk dosyasındaki bütün taleplerin aynı sonuçla ortadan kalkacağı anlamına gelmez. Boşanma hükmü, çocuklar ve mali talepler bakımından kararın neyi kapsadığı incelenir. Türkiye’de tanınması gereken bir karar için yabancı boşanma kararının tanınması koşulları ayrıca ele alınır. Bu işlem, aynı evliliğin yeniden esas yönünden yargılanmasıyla karıştırılmamalıdır.
Belirli yabancı kararların nüfus kütüğüne idari tescili için ayrı düzenleme vardır. Bu yolun kullanılabilir olması, her yabancı kararın bütün hükümlerinin Türkiye’de doğrudan icra edileceğini göstermez. Nüfusa idari tescil ile boşanma kararındaki mali veya çocuklara ilişkin hükümlerin etkisi ayrı değerlendirilir. Devam eden Türk davasına sunulan nüfus kaydının hangi işleme dayandığı da anlaşılmalıdır.
Yabancı mahkemenin yetkisi, tanıma veya tenfiz aşamasında başka bir açıdan yeniden tartışılabilir. Türk mahkemesinin baştan davayı görebilmesi ile yabancı ilamın etkisinin kabul edilmesi aynı yetki incelemesi değildir. Bu nedenle bir Türk mahkemesinin yetkili olması, yabancı kararın sırf bu sebeple reddedileceğini göstermez. İlgili tanıma ve tenfiz koşulları kendi sınırları içinde incelenir.
Eşlerin mahkeme seçme anlaşmasının sınırları
Eşler protokollerine “yalnız belirli ülke mahkemeleri yetkilidir” cümlesi koymuş olabilir. Böyle bir kayıt, boşanma statüsü hakkında sınırsız mahkeme seçme yetkisi yaratmaz. MÖHUK 47’deki yabancı mahkemeyi yetkilendirme düzenlemesi, maddede belirtilen yabancılık unsurlu borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklara yöneliktir. Boşanmanın kendisi, yalnız bu maddeye dayanılarak sıradan bir sözleşme uyuşmazlığına dönüştürülemez.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun yetki sözleşmesine ilişkin kuralları da tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri konuları dışarıda bırakır. Bu nedenle evlilik sözleşmesindeki veya boşanma hazırlığı sırasında yazılan bir metindeki mahkeme kaydı, kanuni yetki bağlantıları incelenmeden kesin kabul edilemez. Metnin mali bir borca ilişkin ayrı hüküm içerip içermediği ise o talebin niteliğine göre değerlendirilir.
Yetki sözleşmesi ile davalının açılmış davada yetki itirazında bulunup bulunmaması da ayrıdır. Kesin olmayan yetkide, usulüne uygun ve süresinde itiraz edilmemesinin sonuçları vardır. Bu nedenle yurt dışında yaşadığı için Türk mahkemesinden gelen evrakı önemsiz sayan taraf, savunma imkanını kaybedebilir. “Bu dava başka ülkede görülmeli” düşüncesi, cevap yükümlülüğünü kendiliğinden kaldırmaz.
Boşanma yetkisi bütün yan taleplere yayılır mı?
Çocuğun başka ülkede yaşaması, velayet veya koruma talebi için özel yetki kurallarının incelenmesini gerektirebilir. Milletlerarası sözleşmelerin uygulanma alanı, taraf devletler ve somut talep bakımından kontrol edilmelidir. Boşanma davasını görebilen mahkemenin, çocuk hakkında istenen her önlemi de aynı dayanakla alabileceği şeklinde genel bir kabul kurulamaz. Acil koruma ile kalıcı düzenleme arasındaki fark da önemlidir.
Yabancı ülkedeki taşınmaz veya banka hesabı için ileri sürülen talepler, boşanma statüsünün sona erdirilmesinden farklı bir konu taşır. Özellikle mülkiyetin değiştirilmesini isteyen talep ile para alacağı arasındaki ayrım, yetki ve kararın başka ülkede etkisi üzerinde belirleyici olabilir. Türkiye’de boşanma kararı alınmasının, yabancı sicilde istenen işlemi tek başına sağlayacağı vaat edilmemelidir.
Geçici önlem ihtiyacı bulunduğunda da talebin amacı ve uygulanacağı yer açıklanır. Çocuğun güvenliği, geçim ihtiyacı veya belirli malın korunması yönünden aciliyet, esas boşanma yetkisiyle bağlantılı olmakla birlikte ayrıca incelenebilir. Bir ülkede alınan geçici kararın diğerinde nasıl etki göstereceği, ilgili hukuk ve sözleşmelere bağlıdır. Aynı aileye ilişkin birden fazla karar varsa, kapsamları ve yürürlük durumları mahkemeye eksiksiz sunulmalıdır.
Sınır aşan dosyada savunma ve belge düzeni
Yetkiyi tartışmak isteyen eş, hangi bağlantıyı kabul etmediğini açıklamalıdır. Türkiye’deki yerleşim yerinin gerçeği yansıtmadığı, 41. maddedeki basamakların yanlış kullanıldığı veya yabancı dosyanın dikkate alınması gerektiği farklı iddialardır. Her biri kendi belgesini gerektirir. Yalnız yabancı pasaport fotokopisi sunmak, bütün bu soruların cevabını vermez.
Tebligat tarihi, savunmanın hazırlanması bakımından dikkatle izlenir. Yabancı ülkedeki bir avukata evrak gönderilmiş olması ile Türkiye’deki dosyada usulüne uygun temsil ve tebligat sağlanması ayrı konulardır. Tarafın kendi ülkesinde takip ettiği dava için verdiği yetki, Türk davasında aynı kapsamda temsil edildiğini otomatik olarak göstermez. Tebligat veya temsil sorunu varsa yetki savunmasından ayrı şekilde ortaya konmalıdır.
Dava kronolojisinde ilk başvuru, tebligatlar, yetki kararları, boşanma hükmü ve kesinleşme tarihleri birbirinden ayrılır. Yabancı ülkede bir belgenin düzenlendiği gün ile davanın hukuken açıldığı gün aynı olmayabilir. Bu ayrımın yabancı dosyadaki resmi kayıtla açıklanması gerekir. Belirsiz tarihler kesinmiş gibi sunulduğunda, paralel yargılamalar arasındaki ilişki yanlış kurulabilir.
Yabancı belgelerdeki soyadı veya kimlik numarası farklılıkları da açıklanmalıdır. Evlilikten önceki soyadıyla açılmış bir dosya ile Türkiye’deki nüfus kaydının aynı kişiye ait olduğu güvenilir biçimde gösterilmelidir. Bu eşleştirme yapılmadan farklı isim görünen dosyaların ilgisiz olduğu veya tam tersine benzer isimli kişilere ait bütün kayıtların aynı evliliği ilgilendirdiği kabul edilemez.
Yetki incelemesinin erken ve doğru yapılması, gereksiz bir ikinci yargılamanın maliyetini azaltabilir. Buna rağmen yalnız daha hızlı sonuç alınacağı düşüncesiyle ülke seçmek sağlıklı bir değerlendirme sağlamaz. Elde edilecek kararın tarafların yaşadığı yerde ve ilgili sicillerde etkili olup olamayacağı da araştırılır. Davanın görülebildiği ülke ile kararın kullanılacağı ülke arasındaki bağ, başvurunun gerçek amacını belirler.
Kaynaklar: 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, 1, 40–42, 47 ve 50–59. maddeler; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 19–20 ve 168. maddeler; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, 17–19 ve 27. maddeler; Nant Başkonsolosluğu, 05.03.2026 tarihli boşanma, tanıma ve tenfiz bilgi notu.
Hukuki Uyarı
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçeriğin somut bir uyuşmazlığa uygulanması, olayın özellikleri ile güncel mevzuat ve yargı kararlarının birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Yazı, kişiye özel hukuki görüş veya hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Av. Gizem ARAL
www.gizemaral.av.tr/